Η ‘Αγρια ‘Ιρις, της Λουίζ Γκλικ 

Αμερικανίδα στην καταγωγή η Λουίζ Ελίζαμπεθ Γκλικ, ποιήτρια και συγγραφέας, τιμήθηκε το 2020 με το Νόμπελ Λογοτεχνίας για την, σύμφωνα με τη Σουηδική Ακαδημία, “αλάνθαστη ποιητική της φωνή η οποία, με λιτή ομορφιά, κάνει την ατομική ύπαρξη καθολική”. Το έργο της εντάσσεται στο ρεύμα της σύγχρονης αμερικανικής ποίησης και έχει βραβευθεί, επίσης, με το βραβείο Πούλιτζερ, το Εθνικό Μετάλλιο Ανθρωπιστικών Επιστημών, το Εθνικό Βραβείο Βιβλίων, το Εθνικό Βραβείο Συνδέσμου Κριτικών του Βιβλίου και το Βραβείο Μπόλινγκεν. Συχνά, η Γκλικ αναφέρεται από τους κριτικούς ως αυτοβιογραφική ποιήτρια, ενώ το έργο της χαρακτηρίζεται από συναισθηματική ένταση και από συχνές αναφορές στη μυθολογία και τη φύση, αναφορές που λειτουργούν ως μέσο στοχασμού πάνω σε προσωπικές εμπειρίες αλλά και στη σύγχρονη ζωή.

Η ποιητική συλλογή “Η ‘Αγρια ‘Ιρις” είναι μια συλλογή βαθιά φιλοσοφική, βαθιά στοχαστική. Μέσω των στίχων της η ποιήτρια προσπαθεί να διερευνήσει θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα. Τα ποιήματα της συλλογής γεννιούνται σε έναν κήπο, αλληγορία ίσως του κόσμου μας, στον οποίο ακούγονται τρεις φωνές: η ανθρώπινη φωνή (της κηπουρού, προφανώς της ποιήτριας), οι φωνές των φυτών και λουλουδιών και η φωνή του Θεού. Οι φωνές αυτές δημιουργούν έναν διάλογο μεταξύ ανθρώπου, φύσης και Θεού και, κάθε φορά που μιλά κάποιος από τους διαλεγόμενους, ο λόγος του, αποτυπώνεται ως ένα από τα ποιήματα της συλλογής.

Διαβάζοντας τα ποιήματα της συλλογής, αντιλαμβανόμαστε ότι δεν είναι τυχαία τοποθετημένα και δίχως σχέση μεταξύ τους. Υπάρχει ένας αφηγηματικός ιστός, ο οποίος ακολουθεί τον κύκλο της φύσης, τον κύκλο της ζωής στην πραγματικότητα,από τη γέννηση ως τον θάνατο. Υπάρχει εξέλιξη λοιπόν, σύμφωνα με την διαδοχή των εποχών στον κήπο: από την ώρα της ανοιξιάτικης αναγέννησης ως την πλήρη άνθηση και ως το τέλος του καλοκαιριού και τα προμηνύματα της φθοράς. Όλα ξεκινούν στο ομώνυμο με τον τίτλο της συλλογής πρώτο ποίημα, τη στιγμή που η Ίρις αναγεννάται, στην αρχή της άνοιξης. Έχοντας μείνει στο σκοτάδι, βαθιά στη γη θαμμένη ως βολβός, μιλά και δηλώνει πόσο τρομερό είναι “να επιζείς ως συνείδηση θαμμένος στη σκοτεινή γη” και πόσο λυτρωτικό είναι να επιστρέφεις, όχι στη σιωπή πια αλλά με φωνή. Γνωρίζοντας μέσα από τη βιογραφία της Λουίζ Γκλικ την επαφή της με την ελληνική μυθολογία στα παιδικά της χρόνια, ανακαλύπτουμε μέσα στους στίχους του πρώτου ποιήματος, τον συσχετισμό με τον μύθο της Περσεφόνης, που μιλά για τον αναγεννητικό κύκλο και το πέρασμα από το σκοτάδι και τη σιωπή στο φως. Επίσης, γνωρίζοντας την προσωπική, σε επίπεδο ψυχικής υγείας, περιπέτεια της ποιήτριας, μπορεί να σκεφτεί κάποιος ότι το πέρασμα της Ίριδας από το σκοτάδι και τη σιωπή, ίσως δηλώνει και την περίοδο ψυχολογικής κρίσης της, το μαρτύριο, στο τέλος του οποίου “υπήρχε μία πόρτα”, όπως αναφέρεται στον πρώτο στίχο.

Aφού μιλήσει η ‘Αγρια ‘Ιρις, δίνει τη θέση της στα άλλα φυτά και λουλούδια του κήπου. Κάθε ένα από αυτά, παίρνοντας τον λόγο, μιλάει σαν πρόσωπο και παραθέτει τον δικό του φιλοσοφικό στοχασμό. Η επιλογή των φυτών και λουλουδιών, μόνο τυχαία δεν είναι. Κάθε ένα από αυτά και ένας συμβολισμός. Ενδεικτικά, ας θυμηθούμε κάποια: η Ίρις, όπως αναφέραμε ήδη, ξυπνά από τον σκοτεινό της λήθαργο και επιστρέφει στη ζωή. Οι γάλανθοι ή χιονοσταλιές σε ελεύθερη μετάφραση του αγγλικού τους ονόματος, φέρνουν τα πρώτα σημάδια της αναγέννησης της άνοιξης. Το λάμιο, θυμίζει πως παρά την ταπεινότητα της ύπαρξής του, έχει την δύναμη να γεννά το δικό του φως. Η σκίλλα, από τα πρώτα φυτά που ανθοφορούν την άνοιξη, γίνεται σύμβολο και αυτή της αναγέννησης και της ελπίδας αλλά και αυστηρός κριτής της πορείας των ανθρώπων στη ζωή. Η Κλίμακα του Ιακώβ, ένα αγριολούλουδο που αναρριχάται, μιλά για τη σχέση γης και ουρανού. Ο κράταιγος, ιερό δέντρο στους κέλτικους μύθους, σύμβολο της αγάπης και της φροντίδας, παρατηρεί τα σημάδια από τ’ ανθρώπινα συναισθήματα πεσμένα καταγής, μα δεν απορεί, ξέρει πως το ανθρώπινο πάθος και η οργή ορίζουν τις ζωές πολλών.

Η ποιήτρια, απευθύνεται στον Θεό μέσω των όρθρων και των εσπερινών. Προσεύχεται λοιπόν η ποιήτρια και μαζί της ο άνθρωπος, με έναν ιδιότυπο τρόπο. Βλέπει τη σοφία της δημιουργίας μέσα στη φύση αλλά δεν την κατανοεί πλήρως. Αναζητά το νόημα της ύπαρξης, αμφιβάλλει, αγωνιά αλλά και συγκρούεται πολλές φορές με τον Θεό κατηγορώντας τον για σκληρότητα και άγνοια του φόβου και της αγωνίας που κυβερνά την ανθρώπινη ζωή. Έρχεται όμως και η ώρα που δηλώνει πως νιώθει τον Θεό παρόντα στον κήπο και πως η αίσθηση αυτής της παρουσίας, τη διαπερνά “σαν αστραφτερό φως μέσ’ από το γυμνό δέντρο”.

Όταν παίρνει τον λόγο ο Θεός, ο αναγνώστης αισθάνεται, τουλάχιστον, έκπληξη. Ο Θεός μιλάει με τρόπο όχι παρηγορητικό όπως θα περιμέναμε, αλλά επιτιμητικό και αυστηρό. Δηλώνει ότι δεν μπορεί να συνεχίσει να δέχεται την αμφισβήτηση του νοήματός του και ότι είναι έτοιμος να επιβάλει “καθαρότητα”. Δηλώνει επίσης, ότι είναι δίπλα στους ανθρώπους και γνωρίζει τις απαιτήσεις τους. Εκφράζει την απογοήτευσή του όμως, γιατί ενώ δημιούργησε τον άνθρωπο από αγάπη, τώρα λυπάται βλέποντας τις ψυχές, αντί να έχουν γίνει τεράστιες πια, να είναι “μικρά ομιλούντα αντικείμενα”. Διαπιστώνει την απογύμνωση των ψυχών και απογοητεύεται καθώς οι άνθρωποι δεν νοιάζονται ο ένας για τον άλλον. Αναρωτιέται πώς μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους όταν ο καθένας τους θεωρεί ότι είναι μοναδικός στα μάτια του ουρανού και τους αποκαλεί φτωχά δημιουργήματα της έμπνευσης, με ελάχιστη, εντέλει, ομοιότητα μαζί του. Όμως, παρ’ όλη την απογοήτευση και την ένταση στα όσα λέει, σχεδόν πάντα σε κατηγορητικό τόνο, έρχεται η στιγμή που παραδέχεται πως η μεγάλη του ευτυχία είναι ο ήχος της φωνής του ανθρώπου που προσεύχεται είτε γαλήνια είτε απεγνωσμένα, υπενθυμίζοντας πως πάντα απαντά στις παρακλήσεις ενώ ο θυμός του περνάει όπως περνάει ο χειμώνας.

Φτάνοντας στην τελευταία σελίδα της ποιητικής συλλογής της Λουίζ Γκλικ, ο αναγνώστης νιώθει πως έχει ακολουθήσει μια κυκλική διαδρομή στην οποία η φωνή του ανθρώπου, της φύσης και του θείου συνυφαίνονται και γεννούν μία ενιαία εμπειρία αναζήτησης και μεταμόρφωσης. Η ‘Αγρια ‘Ιρις δεν προσφέρει λύσεις ούτε καταλήγει σε ένα οριστικό συμπέρασμα. Αφήνει όμως μια βαθιά αίσθηση συμφιλίωσης με την αβεβαιότητα και την αναπόφευκτη εναλλαγή φωτός και σκοταδιού. Μέσα από τις τρεις φωνές της συλλογής, η Γκλικ μάς υπενθυμίζει ότι η αναγέννηση δεν είναι μια αφηρημένη υπόσχεση αλλά μια διαδικασία που συνεχίζεται ακόμη κι όταν εμείς δεν την αντιλαμβανόμαστε. Έτσι, όταν το βιβλίο κλείνει στα χέρια μας, δεν κλείνει με ένα τέλος, αλλά με μια υπόμνηση ότι η ζωή ξαναρχίζει διαρκώς, κινείται σε αέναους κύκλους όπου επαναλαμβάνεται ο πόνος, η αγωνία αλλά και η ελπίδα.

[Λουίζ Γκλικ, Η Άγρια Ίρις, εκδόσεις Στερέωμα, Αθήνα 2025]