Άλλες Ζωές, του Αμπντουλραζάκ Γκούρνα

Ο Αμπντουλραζάκ Γκούρνα γεννήθηκε το 1948 στη Ζανζιβάρη, νησί που σήμερα ανήκει στην Τανζανία. Προσπαθώντας να ξεφύγει από τις διώξεις που υφίστατο η αραβική μειονότητα στην πατρίδα του, κατά τη διάρκεια της Ζανζιβαρινής Επανάστασης, εγκατέλειψε το νησί του και έφτασε στην Αγγλία ως πρόσφυγας το 1968. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Κάντερμπερι και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο του Κεντ όπου και εκπόνησε τη διδακτορική διατριβή του με τίτλο “Κριτήρια στην κριτική της δυτικοαφρικανικής μυθοπλασίας”. Εργάστηκε ως καθηγητής Αγγλικής και Μεταποικιακής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κεντ έως τη συνταξιοδότησή του. Ξεκίνησε τη συγγραφή σε ηλικία 21 ετών στην Αγγλία, επιλέγοντας ως γλώσσα γραφής την αγγλική, αν και η μητρική του γλώσσα ήταν η σουαχίλι. Έγινε ευρύτερα γνωστός το 2021, μετά τη βράβευσή του με το Νόμπελ Λογοτεχνίας, το οποίο του απονεμήθηκε, σύμφωνα με τη Σουηδική Ακαδημία, «για την ασυμβίβαστη και συμπονετική διείσδυσή του στις επιπτώσεις της αποικιοκρατίας και τις τύχες του πρόσφυγα στο χάσμα μεταξύ πολιτισμών και ηπείρων».

Ο Γκούρνα, ανήκει στο ρεύμα της μετα-αποικιακής λογοτεχνίας (post-colonial literature), στο οποίο εντάσσονται έργα συγγραφέων από χώρες που υπήρξαν στο παρελθόν αποικίες. Η μετα-αποικιακή λογοτεχνία, όμως, δεν είναι η λογοτεχνία που γεννήθηκε μετά από την ανεξαρτησία των πρώην αποικιών αλλά η λογοτεχνία που στέκεται απέναντι στην αποικιοκρατική κληρονομιά, την αμφισβητεί, την αποδομεί. Σύμφωνα με τους μελετητές, το λογοτεχνικό αυτό ρεύμα έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Κατ’ αρχήν, οι ήρωες αναζητούν την ταυτότητά τους παλεύοντας ανάμεσα σε δύο κόσμους: την κληρονομιά των προγόνων τους και την κουλτούρα που τους επιβλήθηκε από τον κατακτητή. Επίσης, οι συγγραφείς που ανήκουν στη μετα-αποικιακή λογοτεχνία, ξαναγράφουν την ιστορία από την πλευρά των ηττημένων. Εκεί που η ευρωπαϊκή ιστορία έβλεπε "εκπολιτισμό", η μετα-αποικιακή λογοτεχνία βλέπει βία, λεηλασία και πολιτισμική γενοκτονία. Άλλο χαρακτηριστικό του ρεύματος αυτού είναι ότι πολλές φορές χρησιμοποιείται ως κεντρικό θέμα η αίσθηση του “μη ανήκειν” είτε πρόκειται για πρόσφυγες που αναζητούν μια νέα πατρίδα είτε για ανθρώπους που νιώθουν ξένοι στον ίδιο τους τον τόπο.

Ο Γκούρνα, με τις “Άλλες Ζωές” (Afterlives στο πρωτότυπο), μπορούμε να πούμε ότι δημιούργησε ένα χρονικό της αποικιοκρατίας στην Ανατολική Αφρική. Όχι όμως ένα χρονικό με κύριο άξονα τα ιστορικά γεγονότα. Ο Γκούρνα δεν θέλει να καταγράψει πολέμους, μάχες, συνθήκες ή εναλλαγές αποικιοκρατών δυναστών. Με αυτά έχει ασχοληθεί η Ιστορία. Ο συγγραφέας έχει στην σκέψη και στην ψυχή του, και εμπνέεται από αυτές, τις ιστορίες των ανθρώπων. Τις “μικρές” ιστορίες των απλών ανθρώπων, οι ζωές των οποίων συνεθλίβησαν ανάμεσα στα γρανάζια της φρικτής μηχανής που είχε εγκαταστήσει η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία στην Ανατολική Αφρική.

Το μυθιστόρημα που διαβάσαμε, αναπτύσσεται σε τέσσερις ενότητες. Στην πρώτη, παρουσιάζονται οι βασικοί χαρακτήρες, ανάμεσα στους οποίους ο Χαλίφα, ο Ιλιάς και η Αφίγια. Ο Ιλιάς φεύγει για να ενταχθεί σε ένα γερμανικό στρατιωτικό σώμα ενώ η αδελφή του η Αφίγια, μένει πίσω σε κατάσταση δουλείας και κακοποίησης. Σε αυτή την ενότητα, κυριαρχούν ο εκτοπισμός και το τραύμα που αυτός γεννά, η βιαιότητα της αποικιακής κυριαρχίας, η σκληρή πραγματικότητα της ζωής σε μια κατεχόμενη γη, η απώλεια της οικογένειας και οι αρχικές, καταστροφικές συνέπειες του αποικιακού πολέμου. Στη δεύτερη ενότητα, ο συγγραφέας εστιάζει στα βιώματα του Χάμζα καθώς πολεμά για τους Γερμανούς κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Σε αυτά τα βιώματα κυρίαρχη θέση έχει η σχέση τυφλής υποταγής ανάμεσα στον Χάμζα και έναν Γερμανό αξιωματικό καθώς και ο βαρύς τραυματισμός του από έναν άλλον αξιωματικό. Και σε αυτή την ενότητα, ο αναγνώστης γίνεται μάρτυρας του χρόνου και του τρόπου γέννησης του τραύματος στην ψυχή των ηρώων. Στην τρίτη ενότητα, μετά τον πόλεμο, βλέπουμε τη ζωή να ξαναχτίζεται μετά το τραύμα. Ακολουθούμε τον Χάμζα και την Αφίγια, τους συμπάσχοντες ήρωες που φέρουν βαριά ψυχολογικά και φυσικά τραύματα, να αγωνίζονται να αναπτύξουν στενούς συναισθηματικούς δεσμούς και να δημιουργήσουν οικογένεια μέσα σε μια μεταβαλλόμενη αλλά, ακόμα, αποικιακή κοινωνία. Στην τέταρτη ενότητα, παρουσιάζεται ο διαρκής αντίκτυπος της αποικιοκρατίας στις μελλοντικές γενιές αλλά και ο αγώνας επούλωσης του προγονικού τραύματος. Ο γιος του Χάμζα και της Αφίγια, Ιλιάς ο νεότερος, κινούμενος από την ανάγκη της νέας γενιάς να αποκαλύψει τι συνέβη στους προκατόχους της, εξερευνά τα “φαντάσματα” του παρελθόντος. Έτσι, αποκαλύπτεται τι συνέβη στον θείο του καθώς και ποια ήταν η δική του “άλλη ζωή”, από την αποικιοκρατούμενη Αφρική στη ναζιστική Γερμανία.

Όπως σημειώσαμε παραπάνω, στις “Άλλες ζωές” ο Αμπντουλραζάκ Γκούρνα δεν επιχειρεί μια απλή ιστορική αναδρομή, αλλά χαρτογραφεί τις αόρατες και συχνά επώδυνες γραμμές που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν. Με γραφή ψύχραιμη, δίχως μελοδραματικά στοιχεία, ο συγγραφέας ανασύρει από τη λήθη ένα σχεδόν αποσιωπημένο κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας, δίνοντας πρόσωπο και φωνή σε εκείνους που η αποικιοκρατία προσπάθησε να μετατρέψει σε ανώνυμες σκιές. Με το έργο του, επίσης, αποδεικνύει ότι το τραύμα του εκτοπισμού και της βίας δεν σβήνει, δεν χάνεται, αλλά είναι ζωντανή δύναμη που συνεχίζει να διαμορφώνει την ταυτότητα και τη μοίρα των ανθρώπων στον σύγχρονο κόσμο. Το παρελθόν το ίδιο, παραμένει ένα ανοιχτό τραύμα που αιμορραγεί στο παρόν, όσο οι ιστορίες του μένουν ανείπωτες.

Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση του βιβλίου, έχει δημιουργηθεί μέσα μας η βεβαιότητα ότι η αναζήτηση των ηρώων για δικαίωση δεν αφορά μόνο το τότε, αλλά αποτελεί μια διαχρονική πράξη αντίστασης στη λήθη. Επίσης, νιώθουμε ότι το μυθιστόρημα του Γκούρνα, είναι ένας ύμνος στην ανθρώπινη ανθεκτικότητα αλλά και μια υπενθύμιση ότι για να κατανοήσουμε το τώρα, οφείλουμε πρώτα να αναγνωρίσουμε και να τιμήσουμε τις χιλιάδες ιστορίες ανθρώπων που δεν γράφτηκαν ποτέ και σε κανένα βιβλίο Ιστορίας. Τις χιλιάδες άλλες ζωές.

[Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Άλλες Ζωές, εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ, Αθήνα 2022]