Φράουστ, του Ισίδωρου Ζουργού
Ο Ισίδωρος Ζουργός αν και έγινε γνωστός στο αναγνωστικό κοινό με μυθιστορήματα όπως «Η Αηδονόπιτα», οι «Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο» ή το «Περί της εαυτού ψυχής», ξεκίνησε τη συγγραφική του πορεία με το «Φράουστ» που κυκλοφόρησε το 1995 από τον Εκδοτικό Οργανισμό Λιβάνη. Ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια αποτελεί το γεγονός ότι ο συγγραφέας, το 2013, σε μια παρουσίαση του βιβλίου του «Ανεμώλια», προκάλεσε αναγνώστριά του να αρχίσει την ανάγνωση των μυθιστορημάτων του από το «Φράουστ». Όπως ανέφερε, ασκώντας υπερβολικά αυστηρή αυτοκριτική κατά την άποψή μου, το θεωρεί το λιγότερο «ώριμο» συγγραφικά έργο του μιας και είναι το πρώτο του.
Ο Φραγκίσκος, λοιπόν, είναι ο κεντρικός ήρωας της ιστορίας. Ένας νεαρός, φιλόδοξος αλλά εσωτερικά διχασμένος συγγραφέας ο οποίος έχοντας βυθιστεί σε ένα τέλμα έλλειψης έμπνευσης, αδυνατεί να ολοκληρώσει το μυθιστόρημα που έχει αρχίσει να συγγράφει. Γύρω του δρα μια ομάδα προσώπων τα οποία, άμεσα ή έμμεσα, σχετίζονται με τη λογοτεχνική δημιουργία. Το δράμα του Φραγκίσκου ξεκινά όταν εμφανίζονται, μυστηριωδώς, κάποια χειρόγραφα τα οποία οικειοποιείται και παρουσιάζει στον εκδότη του ως δικές του δημιουργίες. Η επιτυχία τους είναι τεράστια και όλοι αρχίζουν να συζητούν για το ταλέντο του νέου συγγραφέα. Όμως, η έμπνευση φαίνεται να έχει εγκαταλείψει μάλλον οριστικά τον Φραγκίσκο και η αγωνία του για το συγγραφικό του μέλλον γίνεται βρόχος ασφυκτικός στην ψυχή του. Ακριβώς τότε, εμφανίζεται ένας μυστηριώδης ξένος, φορέας σκοτεινής δύναμης, ο οποίος δεν επιβάλλεται στον Φραγκίσκο ούτε απαιτεί με τη βία, αλλά με την παρουσία του και το υποβλητικό του βλέμμα, αναγκάζει τον Φραγκίσκο να υποκύψει στη ματαιοδοξία του. Από ένα σημείο και μετά, και ιδίως στις τραγικές ώρες της Ιθάκης, η σκοτεινή δύναμη φαίνεται να έχει κυριεύσει την ψυχή του ήρωα, οδηγώντας τον ακόμα και στη δολοφονία. Οι ιστορίες των φίλων του Φραγκίσκου, όχι πάντα ευχάριστες, παρεμβάλλονται στην αφήγηση λειτουργώντας, κατά τη γνώμη μου, ως μηχανισμός αποφόρτισης του αναγνώστη.
Ίσως αναρωτηθεί ο αναγνώστης: αναπαράγει ο συγγραφέας τον γερμανικό θρύλο του Φάουστ; Σίγουρα όχι. Ο Φάουστ αναζητά την απόλυτη γνώση και την απόλυτη κοσμική εμπειρία. Ο Φράουστ, ο Φραγκίσκος, αναζητά τη συγγραφική έμπνευση και τη λογοτεχνική καταξίωση. Ο διάβολος στον Φάουστ είναι ένας εξωτερικός δαίμονας, ο Μεφιστοφελής. Στην περίπτωση του Φραγκίσκου ο διάβολος καταλήγει ως εσωτερικός πειρασμός, ως η σκοτεινή πλευρά του εγώ του. Το τίμημα που πρέπει να πληρωθεί στον Φάουστ είναι η μεταθανάτια απώλεια της ψυχής ενώ στον Φράουστ, η ηθική κατάπτωση του Φραγκίσκου, η απομόνωσή του αλλά και η καταστροφή κάποιων από τα πρόσωπα που σχετίζονται με αυτόν.
Είναι τελικά το «Φράουστ» ένα σημαντικό έργο του Ζουργού; Κατ’ αρχήν, είναι σαφές ότι αποτελεί το θεμέλιο της λογοτεχνικής πορείας του. Σίγουρα, μεταγενέστερα μυθιστορήματά του έχουν τύχει ευρύτερης αναγνωρισιμότητας και αναγνωσιμότητας. Όμως, ο αναγνώστης δεν μπορεί να αρνηθεί ότι αποτελεί σημαντικό δείγμα της πρώιμης γραφής του αλλά και χώρος δήλωσης της συγγραφικής του πρόθεσης. Διαβάζοντας την ιστορία του κυνηγημένου ζευγαριού στα χρόνια του Ρωμανού Διογένη, αλλά και ακολουθώντας τον ήρωα στην Ιθάκη, ανακαλύπτουμε σημάδια από μελλοντικά μυθιστορήματά του, όπου κυριαρχεί το ιστορικό στοιχείο, το ταξίδι και η ιδέα του νόστου ως εσωτερική επιστροφή ή ακόμα και ως φυγή. Ένα άλλο στοιχείο μέσα στο βιβλίο, το οποίο είναι έντονο και ίσως προκαλεί σε πολλούς, ας μου επιτραπεί η έκφραση, ένα είδος αναγνωστικής αμηχανίας είναι το ηδονιστικό στοιχείο. Το στοιχείο αυτό, πιστεύω ότι δεν χρησιμοποιείται τυχαία. Ας μην ξεχνάμε ότι οι ήρωες ζουν στη δεκαετία του ’80, εποχή πλήρης αισθησιακών εμπειριών: αλκοόλ, ξενύχτια, εφήμερες ερωτικές σχέσεις που έναν στόχο είχαν: τη φυγή, την απόδραση από τη φθορά της καθημερινότητας. Επίσης, ο συγγραφέας, κατά την άποψή μου, δεν παρουσιάζει τον ηδονισμό ως αθώα χαρά της ζωής αλλά τον χρησιμοποιεί και τον μετατρέπει σε εφιάλτη και ενοχή που καταλήγει στην υπαρξιακή κατάρρευση των ηρώων. Ξεχωρίζει, επίσης, ως συγγραφικό εύρημα η παρουσία του Ντοστογιέφσκι, του Καζαντζάκη και του Γκαίτε. Θαρρείς και ο Ζουργός ζητά τη συνδρομή των μεγάλων κλασικών για να αποτυπώσει στο χαρτί το έγκλημα και την αυτονόητη τιμωρία, την εσωτερική αναζήτηση των ηρώων και τον όλεθρο που μπορεί να φέρει η ματαιοδοξία.
Φτάνοντας ο αναγνώστης στην τελευταία σελίδα του «Φράουστ», έχει λάβει αρκετά μηνύματα. Τα περισσότερα, αυστηρά και προειδοποιητικά. Η αναγνώριση που δεν στηρίζεται στη δική μας αλήθεια μπορεί να μετατραπεί γρήγορα σε εφιάλτη. Η ενοχή διαβρώνει την ψυχή. Το μεγάλο τίμημα της απάτης δεν είναι η αποκάλυψή της, αλλά η απώλεια του ίδιου μας του εαυτού. Ο επικίνδυνος πειρασμός δεν είναι μια εξωτερική δαιμονική οντότητα αλλά είναι η αλαζονεία, η ματαιοδοξία, η δίψα για εύκολη καταξίωση, ο συμβιβασμός με το ψέμα και ο εγωισμός ως ρυθμιστής της σκέψης. Μόνο απαισιόδοξα τα μηνύματα του «Φράουστ»; Όχι. Αισιοδοξία και ικανοποίηση γεννά στον αναγνώστη, στο τέλος, η στάση του Φραγκίσκου, ο οποίος ενώ βιώνει τις συνέπειες της πτώσης, αρνείται να υπογράψει τη συμφωνία με τον πρίγκιπα του σκότους τραυλίζοντας «Η ψυχή είναι αθάνατη». Αισιοδοξία και ελπίδα γεννά, επίσης, το ταξίδι που ετοιμάζεται να ξεκινήσει ο Γρηγόρης προς αναζήτηση του δικού του μυθιστορήματος. Ένα ταξίδι που απαιτεί ταπεινότητα και οδύνη ίσως, αλλά υπόσχεται γνήσιο και αληθινό προορισμό.
Κλείνοντας το σχόλιο αυτό για το μυθιστόρημα που γέννησε ο παλιός θρύλος του Φάουστ μέσω της πένας του Ισίδωρου Ζουργού, μπορούμε να πούμε ότι το «Φράουστ» δεν είναι η ιστορία μιας πτώσης αλλά μια βαθιά υπενθύμιση. Ακόμα κι αν έχουμε χαθεί στους δαιδαλώδεις διαδρόμους του λαβύρινθου της άμετρης φιλοδοξίας, της ματαιοδοξίας και των λανθασμένων επιλογών ζωής, υπάρχει τρόπος εξόδου από αυτόν. Αρκεί να στραφούμε εντός μας, να αναγνωρίσουμε και να αποδεχτούμε τις δικές μας δυνάμεις και τα δικά μας όρια. Έτσι, τα βήματά μας θα μας οδηγούν πάντα σε μονοπάτια αυθεντικά. Σε μονοπάτια αληθινά.
[Ισίδωρος Ζουργός, Φράουστ, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2023]
